Η έμμεση φορολογία «αδειάζει» τις τσέπες των καταναλωτών και χτυπά την ανταγωνιστικότητα
Του Μάκη Ντόβολου
Παρά το κύμα ακρίβειας που σαρώνει την ελληνική κοινωνία από το 2022, η κυβέρνηση του Κ. Μητσοτάκη αρνείται πεισματικά να ανταποκριθεί στο αίτημα που διατυπώνουν επιχειρηματικοί φορείς και πολιτικά κόμματα για μείωση των συντελεστών του ΦΠΑ σε βασικά καταναλωτικά αγαθά.
Ομως η επιχειρηματολογία της κυβέρνησης στηρίζεται πάνω σε δύο μύθους οι οποίοι καταρρίπτονται από οικονομικές αναλύσεις: ο ένας μύθος είναι ότι οι μειώσεις στον ΦΠΑ δεν θα περάσουν στον καταναλωτή, καθώς θα τις καρπωθούν οι επιχειρήσεις, ενώ ο δεύτερος μύθος είναι ότι οι μειώσεις του ΦΠΑ ευνοούν τους πλούσιους και… τους τουρίστες (ποιος ξεχνάει, άλλωστε, τις περιβόητες δηλώσεις του τότε αναπληρωτή υπουργού Περιβάλλοντος Θ. Σκυλακάκη).
Διαβάστε ακόμα: Νέο δασμολογικό σχέδιο Τραμπ: Ποιοι κερδίζουν και ποιοι χάνουν από την αναμόρφωση της αμερικανικής εμπορικής πολιτικής
Μάλιστα στο πλαίσιο της κυβερνητικής προσπάθειας παραπληροφόρησης, κυβερνητικά στελέχη επικαλούνται α λα καρτ σχετική μελέτη της Τραπέζης της Ελλάδος στην οποία, πράγματι, ένα από τα συμπεράσματά της ήταν ότι η προσωρινή μείωση του ΦΠΑ θα περάσει εν μέρει στις τιμές καταναλωτή. Μόνο που η μελέτη είχε και άλλα ευρήματα τα οποία αποσιωπούν τα ίδια στελέχη, καθώς δεν ήταν και τόσο βολικά γι’ αυτά, τα οποία παρουσιάζει σήμερα η «DEALnews».
Βέβαια, τα παραπάνω κυβερνητικά επιχειρήματα κρύβουν τον πραγματικό λόγο της άρνησης για μείωση των συντελεστών του ΦΠΑ. Τα έσοδα από τον ΦΠΑ αποτέλεσαν την τελευταία επταετία το βασικό δημοσιονομικό κανάλι αφαίμαξης των λαϊκών εισοδημάτων και ενίσχυση των εσόδων του Προϋπολογισμού. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, τα έσοδα από τον ΦΠΑ αυξήθηκαν κατά 10 δισ. ευρώ την περίοδο 2019-2025, καθώς από 17,8 δισ. ευρώ το 2019 εκτοξεύτηκαν σε 27,8 δισ. ευρώ το 2025, ενώ για φέτος εκτιμάται ότι μπορεί να υπερβούν και τα 30 δισ. ευρώ! Και μπορεί η κυβέρνηση να ισχυρίζεται ότι η εντυπωσιακή αύξηση των εσόδων από την έμμεση φορολογία σχετίζεται με την άνοδο της οικονομικής δραστηριότητας και τη μείωση της φοροδιαφυγής, αλλά καθοριστικό ρόλο έχει παίξει η ακρίβεια των τελευταίων ετών, καθώς οδηγεί με εύκολο και άκοπο τρόπο για την κυβέρνηση, και φυσικά πολύ επώδυνα για τους πολίτες, σε αύξηση των εσόδων από τον ΦΠΑ, χωρίς να μεταβληθούν οι σχετικοί συντελεστές.
Γκρεμίζει το αφήγημα η ανάλυση της ΤτΕ
Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα συμπεράσματα για τη χώρα μας έχει η μελέτη των Γεώργιου Παλαιοδήμου και Δημήτρη Παπαστεργίου, στελεχών της Διεύθυνσης Οικονομικής Ανάλυσης και Μελετών της Τραπέζης της Ελλάδος, με τίτλο «Μεταβολές του ΦΠΑ και πληθωρισμός: Μια εμπειρική και θεωρητική ανάλυση για την ελληνική οικονομία».
Εδώ τα κυβερνητικά στελέχη έχουν πάρει επιλεκτικά μόνο ένα εύρημα, σύμφωνα με το οποίο σε μια προσωρινή μείωση του συντελεστή ΦΠΑ η μετακύλιση στις τιμές είναι μόνο μερική, με εκτιμήσεις που κυμαίνονται μεταξύ 19% και 25% κατά το πρώτο έτος μετά την εφαρμογή του μέτρου.
Ομως μια μόνιμη μείωση του ΦΠΑ σχεδόν διπλασιάζει τη βραχυπρόθεσμη μετακύλιση στις τιμές, υπογραμμίζοντας τη σημασία της αξιοπιστίας της πολιτικής και των προσδοκιών στον σχεδιασμό των δημοσιονομικών παρεμβάσεων.
Ειδικότερα, τα αποτελέσματα της μελέτης δείχνουν ότι μια μόνιμη μείωση του συντελεστή ΦΠΑ οδηγεί σε σημαντικά υψηλότερη μετακύλιση από μια προσωρινή, με τη βραχυπρόθεσμη μετακύλιση να αυξάνεται στο 35%-45% τα πρώτα τέσσερα τρίμηνα, σχεδόν διπλάσια από το επίπεδο που παρατηρείται υπό ένα παροδικό σοκ. Οι μόνιμες μειώσεις φόρων προκαλούν ισχυρότερες αντιδράσεις τόσο στην κατανάλωση όσο και στις τιμές. Οι επιχειρήσεις αντιδρούν στη διαρκή μείωση του οριακού κόστους, εφαρμόζοντας πιο έντονες μειώσεις τιμών, ενώ τα νοικοκυριά προβαίνουν σε ισχυρότερη διαχρονική υποκατάσταση κατανάλωσης.
Επίσης, η μελέτη δείχνει ότι ο ενισχυμένος ανταγωνισμός στην αγορά ενισχύει τη μετακύλιση των μειώσεων του ΦΠΑ στις τιμές καταναλωτή, στοιχείο που δείχνει ότι οι βελτιώσεις στη λειτουργία του ανταγωνισμού οδηγούν σε μακροπρόθεσμες μειώσεις του πληθωρισμού. Με άλλα λόγια, οι μειώσεις του ΦΠΑ οδηγούν σε ουσιαστική αποκλιμάκωση του πληθωρισμού μόνο όταν συνοδεύονται από διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που μειώνουν τα περιθώρια κέρδους, υπογραμμίζοντας έτσι την αλληλεπίδραση μεταξύ δημοσιονομικής πολιτικής και δομής της αγοράς. Συμπέρασμα εξαιρετικά άβολο για την κυβέρνηση του Κ. Μητσοτάκη, καθώς για να λειτουργήσει σωστά ο ανταγωνισμός θα πρέπει να έρθει αντιμέτωπος με τα καρτέλ και τα ολιγοπώλια σε κρίσιμους τομείς της αγοράς. Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί εξ αυτών που συγκροτούν τα εν λόγω καρτέλ είναι πολιτικοί φίλοι της κυβέρνησης οι οποίοι έχουν συνηθίσει σε… χάρες και όχι σε έλεγχο.
Επιπλέον, η μελέτη δείχνει ότι η αποπληθωριστική επίδραση της μείωσης των φόρων είναι πιο περιορισμένη σε οικονομίες όπου οι επιχειρήσεις προσαρμόζουν τις τιμές λιγότερα συχνά, καθώς οι ακαμψίες της αγοράς καθυστερούν τη μετάδοση των μεταβολών του κόστους στις τιμές καταναλωτή. Από την άλλη, η μετακύλιση στις τιμές είναι μεγαλύτερη σε οικονομίες με πιο ευέλικτες αγορές εργασίας, όπου οι μισθοί προσαρμόζονται ταχύτερα στους κραδασμούς, ενισχύοντας έτσι τον αντίκτυπο στο οριακό κόστος και στις τιμές.
Τέλος, η αποπληθωριστική επίδραση της μείωσης των συντελεστών ΦΠΑ είναι πιο έντονη σε οικονομίες όπου η προμήθεια εγχώριων εισροών στην παραγωγή υπερτερεί των εισαγωγών, υπογραμμίζοντας έτσι τη σημασία της δομής της παραγωγής και της αλυσίδας εφοδιασμού στη μετάδοση της δημοσιονομικής πολιτικής. Κάτι που αποτελεί σημαντικό ζήτημα για τη χώρα μας, καθώς μεγάλο ποσοστό των εισροών στην παραγωγή είναι εισαγόμενο.
Οι ελαφρύνσεις αποφέρουν ισχυρότερη κοινωνική ανταπόδοση
Σε ό,τι αφορά το επιχείρημα περί απώλειας σημαντικών εσόδων λόγω μείωσης του ΦΠΑ, η μελέτη δείχνει ότι οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ στη στέγαση, στο νερό και το ηλεκτρικό ρεύμα, στα τρόφιμα και ποτά, και στην υγεία είναι οι πιο αποτελεσματικοί τρόποι για την επίτευξη αναδιανεμητικών κερδών σε σχέση με τα έσοδα που χάνονται, με άλλα λόγια ότι «αξίζει τον κόπο». Μάλιστα, η Ελλάδα τα πηγαίνει καλύτερα από άλλες χώρες.
Ειδικότερα, τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι στα κράτη-μέλη στα οποία οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ οδηγούν σε σχετικά υψηλή απώλεια εσόδων, τα οφέλη από άποψη αναδιανεμητικών επιπτώσεων είναι μεγαλύτερα. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές στις αναδιανεμητικές επιπτώσεις μεταξύ κρατών-μελών με παρόμοια απώλεια εσόδων, υποδηλώνοντας πιθανά περιθώρια για βελτίωση της αποδοτικότητας. Για παράδειγμα, ενώ η Ελλάδα και η Γαλλία έχουν παρόμοια απώλεια εσόδων λόγω των μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ, διαφέρουν πολύ ως προς το αναδιανεμητικό αποτέλεσμα, το οποίο στην Ελλάδα είναι τρεις φορές μεγαλύτερο από ό,τι στη Γαλλία.
Επίσης, η μελέτη δείχνει ότι οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ στη στέγαση, στο νερό και το ηλεκτρικό ρεύμα, στα τρόφιμα και ποτά, και στην υγεία είναι οι πιο αποτελεσματικοί τρόποι για την επίτευξη αναδιανεμητικών κερδών ανά μονάδα διαφυγόντος εισοδήματος. Αντίθετα, οι μειωμένοι συντελεστές σε κατηγορίες όπως η επίπλωση, τα εστιατόρια και τα καταλύματα, και η ένδυση αποφέρουν ελάχιστες ή ακόμα και αρνητικές αναδιανεμητικές αποδόσεις. Αυτά τα ευρήματα υπογραμμίζουν ότι ορισμένες μειώσεις ΦΠΑ, παρά το σημαντικό δημοσιονομικό τους κόστος, δεν εξυπηρετούν αποτελεσματικά τους στόχους αναδιανομής.
Πόρισμα της Ε.Ε. δικαιώνει όσους ζητούν χαμηλότερη φορολόγηση στην Ελλάδα
Μελέτη που συνέταξαν οι Mattia Ricci, Áron Kiss και Kristine Van Herck, στελέχη της Γενικής Διεύθυνση Οικονομικών και Χρηματοδοτικών Υποθέσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με τίτλο «Δημοσιονομικό Κόστος και Αναδιανεμητικές Επιπτώσεις των Μειωμένων Συντελεστών ΦΠΑ στην Ε.Ε.: Λεπτομερής Ανάλυση ανά Ομάδες Προϊόντων και Πληθυσμού», έδειξε ότι οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ σε βασικά αγαθά έχουν σημαντικό αναδιανεμητικό αποτέλεσμα υπέρ των φτωχότερων στρωμάτων, ιδίως στην περίπτωση της Ελλάδας. Συγκεκριμένα στην Ελλάδα καταγράφεται το τρίτο υψηλότερο αναδιανεμητικό αποτέλεσμα στην Ε.Ε. (βλέπε γράφημα), ενώ σε επιμέρους κατηγορίες η χώρα μας βρίσκεται στην πρώτη θέση στη στέγαση (ως προς τις αναδιανεμητικές επιπτώσεις των μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ) και στη δεύτερη θέση στα τρόφιμα. Ευρήματα που οδηγούν στο λογικό ερώτημα γιατί μια περαιτέρω μείωσή τους σε περιόδους κρίσεων, όπως άλλωστε έπραξαν ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες τα τελευταία χρόνια, να μην έχει ακόμα μεγαλύτερο όφελος για όσους έχουν πραγματική ανάγκη.
Ειδικότερα, σύμφωνα με τη μελέτη, στα περισσότερα κράτη-μέλη της Ε.Ε. οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ σε βασικά αγαθά, όπως τα τρόφιμα και τα ποτά, αναδεικνύονται ως ο κύριος παράγοντας του αναδιανεμητικού αποτελέσματος. Επίσης, σε πολλά κράτη-μέλη της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένων της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Κροατίας, του Λουξεμβούργου και της Ιρλανδίας, οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ και σε άλλα είδη πρώτης ανάγκης, όπως το κόστος στέγασης, το νερό και το ηλεκτρικό ρεύμα, συμβάλλουν σημαντικά στο αναδιανεμητικό αποτέλεσμα, αν και στις περισσότερες περιπτώσεις σε μικρότερο βαθμό από τα τρόφιμα και τα ποτά. Ο μειωμένος ΦΠΑ σε αγαθά και υπηρεσίες που σχετίζονται με την υγεία παρουσιάζουν επίσης σημαντικό αναδιανεμητικό αποτέλεσμα, αν και αυτό ποικίλλει ανάλογα με το κράτος-μέλος της Ε.Ε.
Τα ευρήματα της ανάλυσης των αναδιανεμητικών επιδράσεων εντός συγκεκριμένων υποκατηγοριών βασικών ομάδων κατανάλωσης είναι εξόχως ενδιαφέροντα, καθώς δείχνουν ότι: Στα τρόφιμα και τα ποτά, τα τρόφιμα αντιπροσωπεύουν σχεδόν ολόκληρη την αναδιανεμητική επίδραση. Στη στέγαση και την ενέργεια, οι μειώσεις του ΦΠΑ στην ηλεκτρική ενέργεια και στα καύσιμα θέρμανσης συμβάλλουν σημαντικά στην αναδιανομή. Τέλος, η αναδιανεμητική επίδραση της κατηγορίας μεταφορών επηρεάζεται κυρίως από τις δημόσιες συγκοινωνίες.
Η ανάλυση μεταξύ των δημογραφικών και γεωγραφικών υποομάδων του πληθυσμού δείχνει ότι κατά μέσο όρο το υψηλότερο αναδιανεμητικό αποτέλεσμα των μειωμένων συντελεστών ΦΠΑ αφορά τους συνταξιούχους. Επιπλέον και τα νοικοκυριά με επικεφαλής γυναίκες επωφελούνται περισσότερο από τους μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ. Αυτό σχετίζεται με τις σχετικά υψηλότερες δαπάνες τους σε βασικά αγαθά, όπως τρόφιμα, κοινωφελείς υπηρεσίες και προϊόντα υγειονομικής περίθαλψης, τα οποία συχνά υπόκεινται σε μειώσεις ΦΠΑ.
Από γεωγραφική άποψη, τα αγροτικά νοικοκυριά ωφελούνται ελαφρώς περισσότερο από τους μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ σε σύγκριση με τα αστικά νοικοκυριά. Αυτό το αποτέλεσμα οφείλεται στους μειωμένους συντελεστές ΦΠΑ στις υπηρεσίες κοινής ωφέλειας, καθώς τα αγροτικά νοικοκυριά έχουν σχετικά υψηλότερο κόστος στέγασης, επομένως επωφελούνται σχετικά περισσότερο από τη μείωση του φόρου στις κοινωφελείς υπηρεσίες.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (19 ΙΟΥΝΙΟΥ 2026)
Διαβάστε ακόμα: CVC: Τι θα κρίνει το big deal για την πώληση της Δέλτα – Το «σκόντο» και η πρόταση έκπληξη
