Ποικίλλουν οι παρεμβάσεις, αποκαλύπτοντας έλλειψη συντονισμού και ενισχύοντας την αβεβαιότητα για την πορεία της αγοράς ενέργειας
Του Μάκη Ντόβολου
Η πολεμική σύρραξη στη Μέση Ανατολή οδήγησε αρκετές κυβερνήσεις, ανά τον κόσμο, να σχεδιάσουν και να ανακοινώσουν μέτρα προκειμένου να περιορίσουν τις επιπτώσεις στην οικονομία από την εκτίναξη των τιμών στην ενέργεια. Από όσα προκύπτουν μέχρι στιγμής τα κράτη δεν υιοθέτησαν μια ενιαία συνταγή, αλλά κινήθηκαν κυρίως σε τέσσερις κατευθύνσεις: άμεση οικονομική στήριξη των νοικοκυριών με επιδοτήσεις, φορολογικές ή διοικητικές παρεμβάσεις στην αγορά καυσίμων, χρήση αποθεμάτων και μηχανισμών σταθεροποίησης, καθώς και ενίσχυση της εποπτείας για την αποτροπή αισχροκέρδειας. Υπάρχουν, βέβαια, και εκείνα που κρατούν στάση αναμονής.
Στην Ευρώπη ενιαία απάντηση δεν υπάρχει ακόμη, αλλά το θέμα θα συζητηθεί στη Σύνοδο Κορυφής των ηγετών της Ε.Ε., που πραγματοποιείται στις 19 και 20 Μαρτίου. Από τις έως τώρα δηλώσεις φαίνεται ότι έχει βγει από τα συρτάρια η «εργαλειοθήκη» των μέτρων του 2022, που χρησιμοποιήθηκε για τη μείωση των τιμών της ενέργειας μετά την πολεμική σύρραξη στην Ουκρανία, προσαρμοσμένη όμως στα δεδομένα που δημιουργεί ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο.
Οπως και να ‘χει δεν πρόκειται να δούμε τη λήψη μέτρων με πανευρωπαϊκή ισχύ, αλλά τη χάραξη γενικών κατευθύνσεων, με την κάθε χώρα να λαμβάνει εκείνα τα μέτρα που μπορεί να αντέξει με βάση τις δημοσιονομικές της δυνατότητες. Και σίγουρα τα όποια μέτρα θα είναι στοχευμένα και με προσωρινή ισχύ, μέχρι να ομαλοποιηθεί, κάποια στιγμή, η κατάσταση.
Πάντως, η έμφαση δίνεται σε πιο δομικά και μακροπρόθεσμα μέτρα που θα κάνουν λιγότερο ευάλωτη την Ε.Ε. σε μελλοντικά ενεργειακά σοκ. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η στροφή προς την «πράσινη» αλλά και την πυρηνική ενέργεια, καθώς εκτιμάται ότι με αυτόν τον τρόπο μπορεί να ενισχυθεί η ενεργειακή αυτονομία της Ε.Ε. Για τον λόγο αυτό οι στόχοι που έχουν τεθεί είναι:
– Νέος στόχος για την ανανεώσιμη ενέργεια: έως το 2030 τουλάχιστον το 42,5% της ενέργειας της Ε.Ε. θα προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές (ο αρχικός προτεινόμενος στόχος ήταν 40%).
– Νέος στόχος για την ενεργειακή απόδοση: η Ε.Ε. θα μειώσει τη χρήση ενέργειας κατά 11,7% έως το 2030, σε σύγκριση με τις προβλέψεις κατανάλωσης για το 2030 που είχαν γίνει το 2020.
– Μέτρα για την επίσπευση της ανάπτυξης Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και την επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης για έργα ανανεώσιμης ενέργειας.
– Μεταρρύθμιση της αγοράς αερίου της Ε.Ε., ώστε το ορυκτό αέριο να αντικατασταθεί σταδιακά με ανανεώσιμα αέρια και αέρια χαμηλού άνθρακα, περιλαμβανομένου του υδρογόνου.
ΟΙ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ
Ας δούμε τα μέτρα που έχουν ληφθεί ή εξετάζονται να ληφθούν, αξιοποιώντας σε πολλές περιπτώσεις και τις πληροφορίες που δίνουν τα γραφεία Οικονομικών και Εμπορικών Υποθέσεων των ελληνικών πρεσβειών ανά τον κόσμο.
Ηνωμένο Βασίλειο
Η κυβέρνηση ανακοίνωσε πακέτο στήριξης άνω των 50 εκατ. στερλινών σε χαμηλόμισθα νοικοκυριά που θερμαίνονται με πετρέλαιο. Επίσης, η βρετανική κυβέρνηση προειδοποιεί με αυστηρότερη παρέμβαση στην αγορά, προκειμένου να μετριάσει τις αυξήσεις στα καύσιμα, ζητώντας από την αρμόδια Αρχή ανταγωνισμού να εντείνει τους ελέγχους.
Γερμανία
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι θα προχωρήσει σε νομοθετική ρύθμιση προκειμένου τα πρατήρια να μπορούν να αυξάνουν την τιμή καυσίμου μόνο μία φορά την ημέρα (με τις μειώσεις να επιτρέπονται οποτεδήποτε).
Βραζιλία
Το υπουργείο Οικονομικών ανακοίνωσε προσωρινό, έκτακτο πακέτο για να μειωθεί η μετάδοση του διεθνούς σοκ στις εγχώριες τιμές καυσίμων και μεταφορών. Στα μέτρα περιλαμβάνονται η επιδότηση στο diesel για παραγωγούς και εισαγωγείς, η επιβολή φόρου στις εξαγωγές πετρελαίου, ο μηδενισμός συγκεκριμένων ομοσπονδιακών φόρων στο diesel και η ενίσχυση της διαφάνειας στην αγορά καυσίμων.
Ινδία
Η κυβέρνηση ανακοίνωσε σειρά διοικητικών παρεμβάσεων για να προστατεύσει νοικοκυριά και κρίσιμους τομείς. Ειδικότερα:
– εξέδωσε το Natural Gas Control Order για την ιεράρχηση της παροχής φυσικού αερίου, με 100% κάλυψη για οικιακό PNG και CNG, περίπου 80% για βιομηχανία και 70% για λιπάσματα,
– εξέδωσε εντολή για μέγιστη παραγωγή LPG από τα διυλιστήρια και διοχέτευση της παραγωγής στις κρατικές εταιρίες για οικιακή κατανάλωση,
– έδωσε προτεραιότητα σε νοσοκομεία και εκπαιδευτικά ιδρύματα για μη οικιακό LPG,
– συνέστησε τριμελή επιτροπή για δίκαιη κατανομή του διαθέσιμου LPG στους εμπορικούς χρήστες,
– ανακοίνωσε επιπλέον κατανομή κηροζίνης προς όλα τα κρατίδια και αναζήτηση εναλλακτικών LNG φορτίων/διαδρομών.
Φιλιππίνες
Η κυβέρνηση ετοιμάζει ή ενεργοποιεί:
– προσωρινή δυνατότητα μείωσης του φόρου στα πετρελαϊκά προϊόντα,
– επιδοτήσεις για τους περισσότερο πληττόμενους,
– τροποποίηση του Biofuels Act, ώστε να χρησιμοποιείται φθηνότερη βιοαιθανόλη,
– παρακολούθηση της αγοράς για αισχροκέρδεια και αποθεματοποίηση.
Επίσης το υπουργείο Ενέργειας συμφώνησε με μεγάλες εταιρείες εμπορίας καυσίμων να «απλώσουν» τις αυξήσεις χρονικά και να μην περνούν μονομιάς στην αγορά.
Αυστραλία
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση ανακοίνωσε πακέτο μέτρων που περιλαμβάνει:
– ενισχυμένη εποπτεία και εβδομαδιαία αναφορά τιμών,
– διπλασιασμό των ανώτατων προστίμων για παραπλανητική συμπεριφορά και σχηματισμό καρτέλ,
– συνεργασία με τον κλάδο της ενέργειας για ενίσχυση της τροφοδοσίας της αγοράς,
– ενεργοποίηση συντονιστικών μηχανισμών για ζητήματα εφοδιασμού.
Παράλληλα η αρμόδια Αρχή ανταγωνισμού ζήτησε εξηγήσεις από τις εταιρίες για τις αυξήσεις των τελευταίων ημερών και προειδοποίησε για επιβολή κυρώσεων όπου διαπιστωθούν παραβάσεις.
Ταϊλάνδη
Σε επίσημη ενημέρωση της κυβέρνησης αναφέρεται ότι, λόγω των εντάσεων στη Μέση Ανατολή, ανατέθηκε στα υπουργεία Ενέργειας και Εμπορίου να παρακολουθούν στενά τις επιπτώσεις στις τιμές καυσίμων και στις εξαγωγές. Παράλληλα, έχουν υιοθετηθεί προσωρινά μέτρα, όπως πλαφόν στη τιμή του diesel για 15 ημέρες μαζί με αύξηση των νόμιμων αποθεμάτων των traders από 1% σε 3%. Επίσης, έχουν δηλωθεί η ετοιμότητα χρήσης του Oil Fuel Fund για σταθεροποίηση των λιανικών τιμών, η διατήρηση του πλαφόν στο diesel, η στήριξη στις τιμές βενζίνης μέσω του fund και η αύξηση των υποχρεωτικών αποθεμάτων πετρελαίου.
Ρουμανία
Ο υπουργός Ενέργειας, Bogdan Ivan, ανακοίνωσε ότι το πιθανότερο σενάριο για να διατηρηθεί η τιμή της βενζίνης και του ντίζελ κάτω από 10 λέι/λίτρο (περίπου 2 ευρώ) είναι η προσωρινή μείωση των ειδικών φόρων κατανάλωσης και των λοιπών φόρων, που συναποτελούν σχεδόν το 70% της τελικής τιμής των καυσίμων. Επίσης, ο Ρουμάνος πρόεδρος, Nicușor Dan, άφησε ανοιχτό παράθυρο να καταρτίσει η ρουμανική κυβέρνηση πρόγραμμα στήριξης του πληθυσμού, σε περίπτωση που οι τιμές συνεχίσουν να αυξάνονται σημαντικά.
Ισπανία
Η ισπανική κυβέρνηση προτίθεται να εγκρίνει μια σειρά φορολογικών μέτρων, αποκλείονταν όμως το ενδεχόμενο επανάληψης των οριζόντιων επιδοτήσεων στα καύσιμα. Τα εν λόγω μέτρα, προς το παρόν, αναμένεται να απευθύνονται αποκλειστικά στους κλάδους της γεωργίας και των οδικών μεταφορών, οι οποίοι πλήττονται περισσότερο από την αύξηση των τιμών των καυσίμων λόγω της πολεμικής κρίσης στο Ιράν.
Οσον αφορά άλλες πιθανές κοινωνικές παρεμβάσεις, εξετάζονται μέτρα που απέδωσαν καρπούς μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, όπως η απαγόρευση διακοπής βασικών παροχών σε ευάλωτες οικογένειες ή η εφαρμογή φορολογικών ελαφρύνσεων στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος.
Επίσης, ο υπουργός Οικονομίας ανακοίνωσε ότι η κυβέρνηση εντείνει την επιτήρηση των πετρελαϊκών εταιριών και των πρατηρίων υγρών καυσίμων, μέσω εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης και καθημερινής ανταλλαγής πληροφοριών για την αποφυγή αθέμιτων πρακτικών.
Γαλλία
Προς το παρόν η κυβερνητική αντίδραση περιορίζεται κυρίως σε μέτρα παρακολούθησης της αγοράς. Συγκεκριμένα, ενισχύονται οι έλεγχοι στα πρατήρια καυσίμων, προκειμένου να αποφευχθούν αδικαιολόγητες αυξήσεις στις τιμές αντλίας. Στις άμεσες προβλέψεις εντάχθηκε ο έλεγχος περίπου 500 πρατηρίων, δηλαδή του 4,6% των συνολικά 10.800 πρατηρίων στη χώρα, μέσα σε διάστημα τριών ημερών.
Πάντως, η κυβέρνηση εξετάζει το ενδεχόμενο επιβολής ορίου στα περιθώρια κέρδους των πρατηρίων καυσίμων, ως μέτρο για τον περιορισμό των αυξήσεων στις τιμές για τους καταναλωτές
Ο βασικός λόγος της κυβερνητικής επιφυλακτικότητας είναι η δύσκολη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας. Σύμφωνα με έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου της Γαλλίας, τα έκτακτα μέτρα στήριξης για την ενέργεια την περίοδο 2021-2024 κόστισαν στο κράτος περίπου 36 δισ. ευρώ. Επιπλέον, κρίθηκαν ιδιαίτερα πολύπλοκα και συχνά ανεπαρκώς στοχευμένα, καθώς ορισμένες επιχειρήσεις επωφελήθηκαν χωρίς πραγματική ανάγκη, ενώ η διατήρηση των επιδοτήσεων ενίσχυσε την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, σε αντίθεση με τους στόχους απανθρακοποίησης. Παράλληλα, η Γαλλία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει υψηλό δημοσιονομικό έλλειμμα. Για το 2026 προβλέπεται ότι θα διαμορφωθεί περίπου στο 5% του ΑΕΠ, επίπεδο που παραμένει από τα υψηλότερα στην Ευρώπη.
Αυστρία
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται η λειτουργία της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η τιμή του φυσικού αερίου επηρεάζει άμεσα τις τιμές ηλεκτρικού ρεύματος, καθώς, βάσει του μοντέλου «merit-order», το ακριβότερο εργοστάσιο παραγωγής που απαιτείται για την κάλυψη της ζήτησης καθορίζει την τελική τιμή για το σύνολο της αγοράς. Δεδομένης της πολυπλοκότητας μιας δομικής μεταρρύθμισης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, εξετάζονται και ταχύτερα μέτρα παρέμβασης. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται η πρόταση της κυβέρνησης για θέσπιση ανώτατης τιμής ηλεκτρικής ενέργειας, περίπου στα δέκα λεπτά ανά κιλοβατώρα. Ωστόσο, οι λεπτομέρειες εφαρμογής του μηχανισμού αυτού, καθώς και το δημοσιονομικό του κόστος, παραμένουν προς διευκρίνιση.
Τουρκία
Από τις 5 Μαρτίου η κυβέρνηση της Τουρκίας θεσμοθέτησε ειδικό μηχανισμό δυναμικής προσαρμογής της φορολογίας καυσίμων, με στόχο τον περιορισμό των αυξήσεων στις λιανικές τιμές καυσίμων και την αντιμετώπιση των πιέσεων στον δείκτη τιμών καταναλωτή. Το εν λόγω σύστημα κυμαινόμενης κλίμακας επιτρέπει την προσαρμογή του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης στα καύσιμα ανάλογα με τις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών πετρελαίου, με σκοπό την απορρόφηση μέρους των αυξήσεων προτού μετακυλιστούν στον τελικό καταναλωτή.
Σύμφωνα με τη ρύθμιση αυτή, σε περίπτωση αύξησης των τιμών εξόδου διυλιστηρίων για βασικά καύσιμα όπως η βενζίνη, το πετρέλαιο κίνησης και το υγραέριο (LPG), το κράτος δύναται να μειώσει τον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης έως και κατά 75% της αύξησης, απορροφώντας έτσι το μεγαλύτερο μέρος της μεταβολής και περιορίζοντας την επίδραση στον καταναλωτή. Αντίστοιχα, σε περίπτωση μείωσης των τιμών, ο φόρος μπορεί να αυξηθεί έως το ίδιο ποσοστό, χωρίς, ωστόσο, να υπερβαίνει το επίπεδο που ίσχυε στις αρχές Μαρτίου 2026, πριν από την ενεργοποίηση του μηχανισμού.
Η προσέγγιση αυτή αποτελεί επαναφορά ενός μηχανισμού που είχε χρησιμοποιηθεί και στο παρελθόν σε περιόδους οικονομικής αστάθειας, με σκοπό τη σταθεροποίηση των τιμών καυσίμων και τον περιορισμό των δευτερογενών επιπτώσεων στην οικονομία, δεδομένου ότι το ενεργειακό κόστος επηρεάζει άμεσα τόσο τις μεταφορές όσο και το κόστος παραγωγής σε πολλούς κλάδους.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 20/3/2026)
