Μπορεί η ενέργεια να έχει τεθεί στο επίκεντρο των άμεσων συνεπειών του πολέμου στο Ιράν, ωστόσο η ανάφλεξη στην ιδιαίτερα ευαίσθητη και στρατηγική περιοχή της Μέσης Ανατολής περιλαμβάνει πολυδιάστατες και πιθανώς βαθιές συνέπειες για εφοδιαστικές αλυσίδες και παγκόσμιο εμπόριο.
ΤΟΥ ΒΑΓΓΕΛΗ ΒΙΤΖΗΛΑΙΟΥ*
Οι αναταράξεις στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες αποτελούν μια γνώριμη συνθήκη τα τελευταία χρόνια. Η κρίση του Covid-19 το 2020 και ο πόλεμος στην Ουκρανία το 2022 κατέδειξαν με εμφατικό τρόπο πώς μπορούν να επηρεαστούν άμεσα οι οικονομίες του πλανήτη σε μια περίοδο μεταβαλλόμενης παγκοσμιοποίησης, ενώ λίγο καιρό μετά η δεύτερη προεδρική θητεία του Ντόναλντ Τραμπ και η κλιμάκωση της επιθετικής δασμολογικής πολιτικής του -έχοντας προϊδεάσει από την πρώτη θητεία- προκάλεσαν κλυδωνισμούς και αβεβαιότητα στις εμπορικές σχέσεις. Η επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν πρόσθεσε τον επόμενο κρίκο στην αλυσίδα των κρίσεων για την παγκόσμια οικονομία.
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν στρατηγικό σημείο, αφού είναι ένα από τα πιο κρίσιμα θαλάσσια στενά στον κόσμο για τις ναυτιλιακές μεταφορές. Μέσω αυτού διακινείται περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου, καθώς και σημαντικές ποσότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου και λιπασμάτων, συνεπώς αποτελούν και έναν σημαντικό μοχλό πίεσης της Τεχεράνης προς ΗΠΑ, Ισραήλ και τις εξαγωγείς ενέργειας χώρες του Κόλπου (ώστε να πιέσουν τις δύο πρώτες) για τερματισμό των επιθέσεων. Το κλείσιμο των Στενών από τις ιρανικές Αρχές έχει ήδη αντίκτυπο στις εφοδιαστικές αλυσίδες και το εμπόριο, με ενδεχόμενη μακροημέρευση του πολέμου να χτυπήσει με πολλαπλές έμμεσες συνέπειες τόσο αναπτυγμένες όσο κυρίως αναπτυσσόμενες χώρες και περιοχές του πλανήτη.
Η Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη (UNCTAD) επισήμανε σε προ ημερών έκθεσή της ότι αύξηση του κόστους της ενέργειας, των λιπασμάτων και των μεταφορών -συμπεριλαμβανομένων των ναύλων, των τιμών των καυσίμων πλοίων και των ασφαλίστρων- ενδέχεται να οδηγήσει σε αύξηση του κόστους των τροφίμων και να επιδεινώσει τις πιέσεις στο κόστος διαβίωσης, ιδίως για τις πιο ευάλωτες ομάδες. Για παράδειγμα, τα εμπόδια διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ επιδεινώνουν την πρόσβαση σε λιπάσματα για μερικές από τις πιο φτωχές χώρες του πλανήτη, όπως το Σουδάν και η Σρι Λάνκα.
Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες αντιμετωπίζουν ήδη υψηλό βάρος εξυπηρέτησης του χρέους τους, περιορισμένο δημοσιονομικό περιθώριο και περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Στο πλαίσιο αυτό, σημειώνεται ότι η αύξηση του κόστους της ενέργειας, των μεταφορών και των τροφίμων θα μπορούσε να επιβαρύνει τα δημόσια οικονομικά και να αυξήσει την πίεση στους προϋπολογισμούς των νοικοκυριών, ενδεχομένως εντείνοντας τις οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις και περιπλέκοντας την πρόοδο προς τη βιώσιμη ανάπτυξη, ιδίως σε οικονομίες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενη ενέργεια, λιπάσματα και βασικά τρόφιμα. Σε ό,τι αφορά τα τρόφιμα, ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου, κάνοντας λόγο για πιθανή επισιτιστική ασφάλεια ευάλωτων περιοχών στον πλανήτη, αφού, πέρα από το κόστος των γεωργικών εισροών και των προϊόντων διατροφής, τα εμπόδια στη μεταφορά λιπασμάτων απειλούν τις αποδόσεις των καλλιεργειών.
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ ΕΙΔΗ
Οι απειλές αγγίζουν και τον τεχνολογικό τομέα. Τα εμπόδια στις μεταφορές αποτελούν ευθεία απειλή για την παγκόσμια βιομηχανία ημιαγωγών, με προεκτάσεις για ηλεκτρονικά είδη ευρείας κατανάλωσης αλλά και την αυτοκινητοβιομηχανία. Στο Κατάρ αντιστοιχεί το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής ηλίου, του αερίου (υπο-προϊόν του φυσικού αερίου) το οποίο αποτελεί το «κλειδί» της κατασκευής ημιαγωγών, που έχουν κομβικό ρόλο στις τεχνολογίες για τη λειτουργία των εγκαταστάσεων που σχετίζονται με την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Σε σχέση με το παγκόσμιο εμπόριο, ο επικεφαλής οικονομολόγος του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) Ρόμπερτ Στάιγκερ επισήμανε σε ανάλυσή του ότι οι προοπτικές του την τρέχουσα χρονιά θα διαμορφωθούν από δύο ισχυρές και αντίρροπες δυνάμεις: από την ιδιαίτερα ισχυρή δυναμική των επενδύσεων στην Τεχνητή Νοημοσύνη, που συνεχίζει να διατηρεί την παγκόσμια ζήτηση για τεχνολογικά αγαθά και ψηφιακές υπηρεσίες, και από την πολεμική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, που προκαλεί άνοδο στα κόστη ενέργειας και μεταφορών, έχοντας τη δυνατότητα να έχει ισχυρό (αρνητικό) αντίκτυπο στο παγκόσμιο εμπόριο. Το παγκόσμιο εμπόριο, εξάλλου, παρά τις αναταράξεις των αμερικανικών δασμών και των αντιποίνων που ακολούθησαν, εμφάνισε ανθεκτικότητα και ανάπτυξη το 2025 (ο όγκος του παγκόσμιου εμπορίου αγαθών αυξήθηκε κατά 4,6%, σύμφωνα με τον ΠΟΕ), ωστόσο η επιβράδυνση που αναμένεται για το 2026 (1,9%) απειλείται με περαιτέρω επιδείνωση (1,4%). Ταυτόχρονα, ο περιορισμός της παραγωγής ηλίου, στην οποία βασίζεται η Τεχνητή Νοημοσύνη, απειλεί εμμέσως και συνολικά το παγκόσμιο εμπόριο.
Οι εφοδιαστικές αλυσίδες και το εμπόριο στον πλανήτη ήδη πληρώνουν ακριβά τις συνέπειες του ιμπεριαλιστικού πολέμου του Ντόναλντ Τραμπ και των ηγεμονικών βλέψεων του Μπενιαμίν Νετανιάχου στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, και θα πληρώσουν ακόμα ακριβότερα εφόσον η αναταραχή στο Ιράν συνεχιστεί για καιρό. Και υπενθυμίζουν ότι, παρά τις τάσεις απο-παγκοσμιοποίησης από το 2010 ως σήμερα και τον γεωοικονομικό κατακερματισμό, οι οικονομίες του πλανήτη παραμένουν στενά διασυνδεδεμένες και οι εμπορικές σχέσεις εξαιρετικά πολύπλοκες και ευάλωτες σε σοκ.
*Συντονιστής Κύκλου Διεθνών & Ευρωπαϊκών Αναλύσεων Ινστιτούτου ΕΝΑ, υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιώς
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 27/3/2026)
