Ο νέος, εκτεταμένος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026) συγκεντρώνει, αναδιατάσσει και αντικαθιστά μεγάλο μέρος του πλαισίου για δήμους, περιφέρειες, εκλογές, οικονομικά, αρμοδιότητες, νομικά πρόσωπα, εποπτεία και ελέγχους. Ο νέος ΚΤΑ περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, σημαντικές εκλογικές ρυθμίσεις οι οποίες θα ξεκινήσουν να εφαρμόζονται για την αυτοδιοικητική περίοδο 2029-2033 ενώ καθιερώνει και την ηλεκτρονική ψήφο.
Πιο αναλυτικά, ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης στα 774 άρθρα του περιλαμβάνει τις εξής αλλαγές:
1/ Ο νόμος λειτουργεί ως «ομπρέλα» για όλη την Αυτοδιοίκηση.
Ρυθμίζει σχεδόν τα πάντα: διοικητική διαίρεση της χώρας, δήμους, περιφέρειες, αποκεντρωμένες διοικήσεις, εκλογικό σύστημα, οικονομικά, τέλη, προϋπολογισμούς, περιουσία, συμβάσεις, δημοτική αστυνομία, ΔΕΥΑ, ΦΟΔΣΑ, εποπτεία νομιμότητας και πειθαρχικό έλεγχο αιρετών.
2/ Επιβεβαιώνεται καθαρά το δίπολο δήμων – περιφερειών. Οι δήμοι είναι οι ΟΤΑ α’ βαθμού και οι περιφέρειες οι ΟΤΑ β’ βαθμού. Μεταξύ τους δεν υπάρχει σχέση ιεραρχίας ή ελέγχου. Υπάρχει σχέση συνεργασίας και συναλληλίας.
3/ Μπαίνει νέο εκλογικό σύστημα για τις αυτοδιοικητικές εκλογές, αλλά όχι για την τρέχουσα περίοδο. Οι νέες εκλογικές ρυθμίσεις θα ξεκινήσουν να εφαρμόζονται για την αυτοδιοικητική περίοδο 2029-2033. Για την περίοδο 2024-2028 παραμένει σε ισχύ το προηγούμενο πλαίσιο, όπως ρητά προβλέπεται στις μεταβατικές διατάξεις.
4/ Η μεγάλη εκλογική αλλαγή είναι η «εναλλακτική ψήφος». Ο ψηφοφόρος μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να δηλώσει έως μία εναλλακτική επιλογή συνδυασμού. Αν κανένας συνδυασμός δεν ξεπεράσει το όριο εκλογής, δεν προβλέπεται κλασικός δεύτερος γύρος με νέα κάλπη. Προβλέπεται δεύτερο στάδιο προσμέτρησης, όπου συνυπολογίζονται οι εναλλακτικές ψήφοι.
5/ Το όριο εκλογής τίθεται στο 42% συν μία ψήφο. Επιτυχών συνδυασμός είναι εκείνος που λαμβάνει ποσοστό άνω του 42% και μία επιπλέον έγκυρη ψήφο, χωρίς να υπολογίζονται στο πρώτο στάδιο οι εναλλακτικές ψήφοι. Αν δεν υπάρξει τέτοιος συνδυασμός, ακολουθεί η ειδική δεύτερη καταμέτρηση.
Διαβάστε ακόμα: Ασπίδα Στουρνάρα στα κέρδη των τραπεζών με μπλόκο στον αναβαλλόμενο φόρο
6/ Η ηλεκτρονική ψήφος εισάγεται, αλλά όχι ως απλή ψήφος «από το σπίτι».
Το PDF προβλέπει ειδικούς εκλογικούς καταλόγους ηλεκτρονικής ψήφου και ειδικά εκλογικά τμήματα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας. Ο εκλογέας που θα εγγραφεί σε αυτούς τους καταλόγους ψηφίζει αποκλειστικά ηλεκτρονικά και δεν μπορεί να ψηφίσει με φυσικό ψηφοδέλτιο. Η ηλεκτρονική ψήφος, όπως περιγράφεται, αφορά την εκλογή δημάρχου, δημοτικών συμβούλων, περιφερειάρχη και περιφερειακών συμβούλων, όχι τα όργανα των δημοτικών κοινοτήτων.
7/ Οι δήμοι κατηγοριοποιούνται πιο αναλυτικά. Ο νόμος διακρίνει δήμους με βάση πληθυσμό, γεωμορφολογία, νησιωτικότητα, ορεινότητα, παραμεθοριότητα, αστικότητα και ένταξη σε μητροπολιτικά κέντρα. Υπάρχουν, μεταξύ άλλων, ορεινοί, παραμεθόριοι, νησιωτικοί, μικροί/μεσαίοι/μεγάλοι ηπειρωτικοί δήμοι, αστικοί δήμοι και δήμοι μητροπολιτικών κέντρων.
8/ Ο «πληθυσμός» σημαίνει μόνιμος πληθυσμός της ΕΛΣΤΑΤ. Όπου ο Κώδικας μιλά για πληθυσμό, εννοεί τον μόνιμο πληθυσμό της τελευταίας επίσημης απογραφής της ΕΛΣΤΑΤ. Αυτό έχει πρακτική σημασία για έδρες, όργανα, κατηγορίες δήμων και διοικητικές συνέπειες.
9/ Ενισχύεται ο ρόλος των επιτροπών και της εκτελεστικής διοίκησης. Ο δήμαρχος και ο περιφερειάρχης έχουν κεντρικό ρόλο στη διοίκηση. Η δημοτική και η περιφερειακή επιτροπή αποκτούν κρίσιμο ρόλο στη λειτουργία, στη διοίκηση και στα οικονομικά. Τα δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια παραμένουν βασικά όργανα, αλλά αρκετές λειτουργικές αρμοδιότητες συγκεντρώνονται σε πιο «εκτελεστικά» σχήματα.
10/ Μπαίνουν πιο καθαρές διαδικασίες λογοδοσίας. Προβλέπεται ειδική συνεδρίαση λογοδοσίας ανά τετράμηνο και ετήσιος απολογισμός πεπραγμένων. Αυτό είναι πολιτικά και δημοσιογραφικά σημαντικό, γιατί δημιουργεί θεσμοθετημένες στιγμές ελέγχου της δημοτικής και περιφερειακής αρχής.
11/ Προβλέπονται συμβούλια νέων και συμβουλευτικά δημοτικά δημοψηφίσματα. Ο νόμος εισάγει πλαίσιο για συμβούλια νέων και προβλέπει συμβουλευτικό δημοτικό δημοψήφισμα για ζητήματα αρμοδιότητας του δήμου. Το αποτέλεσμα, όμως, είναι συμβουλευτικό. Δεν δεσμεύει αυτομάτως το δημοτικό συμβούλιο.
12/ Γίνεται μεγάλη αναδιάταξη στα νομικά πρόσωπα της Αυτοδιοίκησης. Ο Κώδικας συγκεντρώνει κανόνες για ΝΠΔΔ, ΝΠΙΔ, συνδέσμους, αναπτυξιακούς οργανισμούς, περιφερειακά ταμεία ανάπτυξης, ΦΟΔΣΑ, ΔΕΥΑ και άλλα σχήματα. Σημαντικό σημείο: τα νομικά πρόσωπα τοπικής αυτοδιοίκησης εντάσσονται σε κανόνες οικονομικής παρακολούθησης, προσλήψεων, ψηφιακής διακυβέρνησης και δημοσίων συμβάσεων, όπου εφαρμόζονται οι σχετικοί νόμοι.
13/ Οι ΔΕΥΑ αποκτούν ειδικό, εκτεταμένο πλαίσιο. Ρυθμίζονται ίδρυση, σκοπός, επέκταση αρμοδιοτήτων, συγχωνεύσεις, διοίκηση, τιμολογιακή πολιτική, ρυθμίσεις οφειλών και λύση/εκκαθάριση. Υπάρχει και ειδική πρόβλεψη για χρηματοδότηση 200 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης για ληξιπρόθεσμες υποχρεώσεις ΔΕΥΑ και συνδέσμων ύδρευσης προς παρόχους ηλεκτρικής ενέργειας, υπό όρους.
14/ Οι αρμοδιότητες δήμων και περιφερειών μπαίνουν σε πιο συστηματικό πλαίσιο. Ο νόμος δεν περιορίζεται στο να απαριθμεί αρμοδιότητες. Θέτει αρχές για το πώς θεσπίζονται, μεταβιβάζονται ή τροποποιούνται. Κρίσιμο στοιχείο: όταν μεταφέρεται αρμοδιότητα, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι πόροι, το προσωπικό, οι υποδομές, ο εξοπλισμός και η διοικητική δυνατότητα του φορέα που θα την ασκήσει.
15/ Η δημοτική αστυνομία αποκτά πιο αναλυτικό επιχειρησιακό πλαίσιο. Ο νόμος ρυθμίζει αρμοδιότητες, τρόπο άσκησης, ελάχιστες προϋποθέσεις στελέχωσης, δυνατότητα χρήσης τεχνολογικών μέσων και ειδικού εξοπλισμού. Προβλέπεται επίσης δυνατότητα διαδημοτικής συνεργασίας όταν ένας δήμος δεν διαθέτει δημοτική αστυνομία.
16/ Τα οικονομικά των δήμων και των περιφερειών μπαίνουν σε αυστηρότερη παρακολούθηση. Κωδικοποιούνται προϋπολογισμοί, έσοδα, τέλη, εισφορές, δανεισμός, εκτέλεση δαπανών, χρηματικά εντάλματα, ταμειακή υπηρεσία, οικονομικές αναφορές και ετήσιες χρηματοοικονομικές καταστάσεις. Δεν πρόκειται απλώς για λογιστικές διατάξεις. Είναι πλαίσιο δημοσιονομικής πειθαρχίας.
17/ Δημιουργούνται μηχανισμοί οικονομικής επιτήρησης και επίδοσης. Προβλέπονται Κόμβος Οικονομικής Πληροφόρησης, Παρατηρητήριο Οικονομικής Αυτοτέλειας, μηχανισμός αποτροπής νέων ληξιπρόθεσμων οφειλών και Κόμβος Παρακολούθησης Επιδόσεων. Αυτό σημαίνει ότι τα οικονομικά και η απόδοση των ΟΤΑ θα παρακολουθούνται πιο κεντρικά, πιο ψηφιακά και πιο συστηματικά.
18/ Η εποπτεία νομιμότητας οργανώνεται εκ νέου.
19/ Συστήνεται Υπηρεσία Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας ΟΤΑ, με Γενικό Επόπτη και Αυτοτελείς Υπηρεσίες Εποπτείας. Η εποπτεία αφορά τη νομιμότητα πράξεων και παραλείψεων, όχι την πολιτική σκοπιμότητα. Παράλληλα, προβλέπεται πλαίσιο πειθαρχικού ελέγχου αιρετών, αργίας, έκπτωσης και παύσης σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.
Διαβάστε ακόμα: Δίκη Τεμπών: Στο μικροσκόπιο νέοι μάρτυρες και βαρύτερες κατηγορίες
20/ Υπάρχουν ειδικές προβλέψεις για παιδικούς, βρεφικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς. Ο νόμος θεσπίζει πλαίσιο προσλήψεων τακτικού προσωπικού για δημοτικούς παιδικούς, βρεφικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς, με διαδικασίες μέσω ΑΣΕΠ και ειδικό ηλεκτρονικό κατάλογο.
21/ Καταργείται μεγάλος αριθμός παλαιών διατάξεων. Συγκεκριμένα, το άρθρο καταργεί ή αντικαθιστά μεγάλο μέρος παλαιότερων νόμων για δήμους, κοινότητες, Καλλικράτη, εκλογές, οικονομικά και λοιπές ρυθμίσεις. Άρα ο νέος Κώδικας δεν “προστίθεται” απλώς στο υπάρχον πλαίσιο. Σε πολλά σημεία το αντικαθιστά.
Επί της ουσίας, ο ν. 5314/2026 επιχειρεί να ξαναγράψει το λειτουργικό εγχειρίδιο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Φέρνει νέο εκλογικό σύστημα από το 2029, ανοίγει τον δρόμο για ηλεκτρονική ψήφο σε ειδικά τμήματα, αυστηροποιεί την οικονομική παρακολούθηση των ΟΤΑ, οργανώνει εκ νέου την εποπτεία νομιμότητας και συγκεντρώνει σε έναν Κώδικα διάσπαρτες διατάξεις δεκαετιών.
Σημ.: Η ανάλυση του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης έγινε με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης και την επίβλεψη συντάκτη.
