Οι επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν οδηγούν στη μεγαλύτερη μεταπολεμική ενεργειακή κρίση που έχει βιώσει ο πλανήτης.
του Κωστή Σταμπολή*
Μάλιστα πρόκειται για τρεις κρίσεις σε μία. Πρώτον, έχει επηρεαστεί αυτή η ίδια η παραγωγή αργού πετρελαίου, καθώς περισσότερες από 45 εγκαταστάσεις έχουν πληγεί από ιρανικούς βαλλιστικούς πυραύλους, με αποτέλεσμα κάθετη μείωση στην παραγωγή. Από τα 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου που παρήγαγαν καθημερινά τα κράτη του Περσικού Κόλπου πριν από την κρίση σήμερα είναι ζήτημα εάν εξάγουν 9-10 εκατ. βαρ. μέσω αγωγών που καταλήγουν στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Κόλπο του Ομάν.
Δεύτερον, για πρώτη φορά σε κρίση στη Μέση Ανατολή έχει επηρεαστεί το φυσικό αέριο, μέσω των εξαγωγών LNG. Οι Ιρανοί έχουν καταστρέψει ένα τμήμα του βιομηχανικού συμπλέγματος στο Ras Laffan στο Κατάρ, με αποτέλεσμα η Qatar Gas να κηρύξει force majeure και να σταματήσει την παραγωγή, η οποία κάλυπτε το 20% των παγκόσμιων αναγκών LNG.
Μαζί με το πετρέλαιο το συνολικό έλλειμμα υδρογονανθράκων παγκοσμίως διαμορφώνεται στο 18% με 20%. Το έλλειμμα αυτό δύσκολα αναπληρώνεται από την παραγωγή άλλων κρατών, διαταράσσοντας τη λεπτή ισορροπία του διεθνούς ενεργειακού συστήματος, με αρνητικές επιπτώσεις για την οικονομία. Τρίτον, λόγω της εμπόλεμης κατάστασης στον Περσικό Κόλπο, όπου έχουν εγκλωβιστεί 3.200 εμπορικά πλοία, με 22 από αυτά να έχουν καταστραφεί από ιρανικά βλήματα, έχει πληγεί η ναυτιλία, καθιστώντας σχεδόν αδύνατο τον διάπλου των Στενών του Ορμούζ.
Ολη αυτή η αναταραχή έχει οδηγήσει τις τιμές στα ύψη, με το αργό Brent να κινείται σταθερά πάνω από τα 105 δολ. το βαρέλι, και τα μηνιαία συμβόλαια φυσικού αερίου στο ολλανδικό TTF να διαπραγματεύονται στα 60 ευρώ/MWh. Αυτές οι τιμές αντιπροσωπεύουν ανατιμήσεις 50% και 100%, αντίστοιχα, για το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, ενώ το καλάθι του OPEC, που καθορίζει τις αγοροπωλησίες φυσικών ποσοτήτων, αποτιμάται πάνω από τα 135 δολ. το βαρέλι.
Η Ευρώπη, που εξαρτάται σχεδόν για το 60% της ενέργειας που καταναλώνει από εισαγόμενους υδρογονάνθρακες, σήμερα αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα προμήθειας. Οπως παρατηρούν κύκλοι των Βρυξελλών, η αντιμετώπιση της όλης κατάστασης από την Κομισιόν για το Ενεργειακό κρίνεται τελείως ανεπαρκής και άκρως απογοητευτική. Οπως χαρακτηριστικά υπογραμμίζουν, «η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν δείχνει να έχει αντιληφθεί το μέγεθος του προβλήματος». Αυτό φάνηκε, εξάλλου, από όσα διημείφθησαν στη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Μαρτίου, που είχε ως θέμα την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης, αλλά και από την επίσημη ανακοίνωση της Κομισιόν που ακολούθησε. Με απουσία κοινής στρατηγικής και μέτρων στήριξης, οι κυβερνήσεις διάφορων κρατών προχωρούν πλέον σε μονομερείς κινήσεις.
Η τελείως γενικόλογη ανακοίνωση στην Κομισιόν αποφεύγει σχολαστικά να προτείνει τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων. Μάλιστα, εκπρόσωπος της Κομισιόν δήλωσε ότι θα ανασύρουν τον Οδηγό αντιμετώπισης της κρίσης από την περίοδο του 2022 και θα δουν ποια από αυτά τα μέτρα, επιδοματικής κυρίως φύσης, μπορούν να εφαρμοστούν υπό τις παρούσες συνθήκες. Αγνοώντας προφανώς ότι η τρέχουσα κρίση είναι κατά πολύ χειρότερη και πλέον σύνθετη.
Στην Ευρώπη, η οποία πλήττεται πολύ περισσότερο από την κρίση σε σύγκριση με άλλες περιοχές, πέρα από τις ανατιμήσεις σε όλη την πετρελαϊκή αλυσίδα, έχει αρχίσει να γίνεται εμφανής η έλλειψη συγκεκριμένων προϊόντων. Σύμφωνα με στελέχη διεθνών εταιριών, αυτή την περίοδο βιώνουμε μια πρωτοφανή ενεργειακή κρίση, που επηρεάζει πλέον ζωτικές αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας, όπως τα πετροχημικά, τα λιπάσματα, το θείο και το ήλιο. Με το εμπόριο στα ανωτέρω προϊόντα να έχει διακοπεί πλήρως τις τελευταίες ημέρες.
Καθώς βαθαίνει η σύρραξη στη Μέση Ανατολή, παρά τους ισχυρισμούς Τραμπ περί επικείμενης ειρηνευτικής λύσης, το πρόβλημα ενεργειακής προμήθειας της Ε.Ε. χειροτερεύει καθημερινά. Τα τελευταία φορτία πετρελαίου και αερίου προερχόμενα από την Περσικό Κόλπο παραλήφθηκαν από ευρωπαϊκά διυλιστήρια και τέρμιναλ LNG την εβδομάδα που πέρασε. Δεν προβλέπεται να υπάρξουν νέες παραδόσεις για αρκετές εβδομάδες, ακόμα και εάν αύριο επιτευχθεί κατάπαυση του πυρός. Το έλλειμμα προμήθειας είναι πλέον της τάξεως του 10% στο εισαγόμενο LNG και 15%-20% στο πετρέλαιο.
Σύμφωνα με αναλυτές, το έλλειμμα δεν αντιμετωπίζεται εύκολα και ένα μόνο μέρος αυτού θα καλυφθεί από τα 400.000 βαρέλια που πρόσφατα αποδέσμευσε ο ΙΕΑ από τα Στρατηγικά Αποθέματα, με μια δεύτερη αποδέσμευση να προγραμματίζεται εντός του Απριλίου. Αρα, όπως επισημαίνεται, πολύ σύντομα οι Ευρωπαίοι καταναλωτές θα κληθούν να μειώσουν την κατανάλωση με την εφαρμογή υποχρεωτικών μέτρων περιορισμού των μετακινήσεων, ενώ αντίστοιχα μέτρα πιθανώς θα ληφθούν και στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας.
Η πλέον ανησυχητική διαπίστωση σε ό,τι αφορά το ενεργειακό πρόβλημα της Ε.Ε., είναι η έλλειψη πολιτικής βούλησης για μια ριζική αναθεώρηση της ακολουθούμενης σήμερα αδιέξοδης πολιτικής. Η οποία είναι προσανατολισμένη στις ΑΠΕ και τη λεγόμενη «πράσινη μετάβαση», που όμως δεν λαμβάνει υπόψη της την πραγματικότητα της διεθνούς αγοράς και το υψηλό κόστος για τη βιομηχανία και τον απλό καταναλωτή.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η δέσμευση της Ε.Ε. να περιορίσει κατά 2/3 τη χρήση φυσικού αερίου μέχρι το 2040 και την πλήρη κατάργησή του μέχρι το 2050, ώστε να επιτευχθεί το ευρωπαϊκό όραμα για μια κλιματικά ουδέτερη ήπειρο! Πλην όμως το φυσικό αέριο τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε στρατηγικό καύσιμο, έχοντας συμβάλει καθοριστικά στη μείωση καύσης άνθρακα στη βιομηχανία και στην ηλεκτροπαραγωγή, επιτυγχάνοντας δραστική μείωση των εκπομπών του θερμοκηπίου. Επιπλέον, το φυσικό αέριο εξασφαλίζει τα απαραίτητα φορτία βάσης που (μαζί μετά πυρηνικά) εγγυώνται τη λειτουργία των μονάδων ΑΠΕ. Με τις εταιρίες ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου να συνάπτουν 20ετή και 30ετή συμβόλαια προμήθειας LNG δείχνουν ξεκάθαρα πώς αντιλαμβάνονται την εξασφάλιση επαρκούς προμήθειας σε βάθος χρόνου.
Και παρά τις εμφανείς ελλείψεις της Ε.Ε. σε υποδομές αερίου, η πράσινη ατζέντα των Βρυξελλών εξακολουθεί να απαγορεύει τη χρηματοδότηση κατασκευής νέων έργων (αγωγοί, τέρμιναλ, υπόγειες αποθήκες κ.λπ.) που είναι άκρως απαραίτητα για την αποδοτική λειτουργία του συστήματος. Επιπλέον, η Ε.Ε. στερείται πολιτικής για αξιοποίηση αξιόλογων αποθεμάτων υδρογονανθράκων που έχουν εντοπιστεί στην επικράτειά της.
Η κατάσταση στην προμήθεια αερίου ενδέχεται να χειροτερέψει περαιτέρω, εάν η Ε.Ε. επιμείνει στο σχέδιό της, όπως, από αρχές του 2027, οι παραγωγοί LNG να υποχρεώνονται να δηλώνουν τις εκπομπές μεθανίου τους, κάτι που όμως έχουν κάθετα απορρίψει οι Αμερικανοί παραγωγοί.
Αν και το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο καλύπτουν σήμερα το 60% των ενεργειακών αναγκών της Ε.Ε. -με το πετρέλαιο να έχει αυξήσει τη συμμετοχή του από το 33% το 2013 στο 37% το 2024-, η πολιτική στόχευση της Κομισιόν για ιδεολογικούς λόγους συνεχίζει να τα αποκλείει από τη μακροπρόθεσμη στρατηγική της. Ομως μαζί με τον άνθρακα, τα ορυκτά καύσιμα συνολικά καλύπτουν το 68% του ενεργειακού μείγματος της Ε.Ε.
Οπως έχουμε κατ’ επανάληψη υποστηρίξει, το ευρωπαϊκό ενεργειακό μείγμα δεν αλλάζει εύκολα τόσο λόγω εγγενούς αδράνειάς του όσο και λόγω αύξησης της ζήτησης σε συγκεκριμένους τομείς. Ετσι, παρά τις θηριώδεις επενδύσεις σε ΑΠΕ και την εντυπωσιακή αύξηση εγκατεστημένης ισχύος τους, η συμμετοχή τους περιορίζεται αποκλειστικά στην ηλεκτροπαραγωγή και άρα επηρεάζει σε πολύ μικρό ποσοστό το συνολικό ενεργειακό μείγμα. Με μικρό σχετικά συντελεστή απόδοσης, οι ΑΠΕ αδυνατούν να καλύψουν τον μεγάλο όγκο της ενεργειακής ζήτησης που για πολλά ακόμη χρόνια θα εξυπηρετείται από τα ορυκτά καύσιμα.
Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής εντός και εκτός της Ε.Ε. θα πρέπει κάποτε να συμβιβαστούν με την πραγματικότητα της ενεργειακής αγοράς και να αλλάξουν πορεία όσο είναι ακόμη καιρός. Σε διαφορετική περίπτωση τα επόμενα χρόνια θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης, με πολύ χειρότερες επιπτώσεις σε οικονομικό και γεωπολιτικό επίπεδο.
*Πρόεδρος και εκτελεστικός διευθυντής του ΙΕΝΕ
*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην «Εστία της Κυριακής» (29/3/2026)
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 3/4/2026)
