Με πράξη νομοθετικού περιεχομένου η κυβέρνηση επιχειρεί να βάλει φρένο σε φαινόμενα αισχροκέρδειας, επιβάλλοντας πλαφόν στο περιθώριο κέρδους για 61 βασικά προϊόντα πρώτης ανάγκης, από τρόφιμα και βρεφικά είδη έως απορρυπαντικά και τροφές κατοικιδίων.
Η ρύθμιση, όπως παρουσιάστηκε από το οικονομικό επιτελείο, προβλέπει ότι από την έναρξη ισχύος της ΠΝΠ δεν θα μπορεί κανείς να πουλά τα συγκεκριμένα αγαθά με μεγαλύτερο ποσοστό περιθωρίου κέρδους, ανά κωδικό, από εκείνο που είχε μέσα στο 2025. Το μέτρο αφορά τη βιομηχανία τροφίμων, το χονδρεμπόριο, τα σούπερ μάρκετ και τις εμπορικές εταιρείες, ενώ ο χρονικός του ορίζοντας φτάνει έως τις 30 Ιουνίου, όταν και θα επανεξεταστεί.
Η ΛΙΣΤΑ
Η λίστα περιλαμβάνει αναλυτικά τα εξής 61 προϊόντα: ρύζι, ψωμί για τοστ, ψωμί φρατζόλα, φρυγανιές, μακαρόνια τύπου σπαγγέτι, αλεύρι για όλες τις χρήσεις, όσπρια (φακές), όσπρια (φασόλια), όσπρια (ρεβύθια), πάριζα, γαλοπούλα αλλαντικών, κατεψυγμένα ψάρια, φρέσκα ψάρια, νωπό χοιρινό, νωπό κοτόπουλο και μέρη κοτόπουλου, νωπό μοσχάρι, νωπό κρέας από αρνί, κατσίκι ή πρόβατο, έτοιμα γεύματα υπεραγορών, γάλα φρέσκο πλήρες, γάλα φρέσκο με χαμηλά λιπαρά, γάλα υψηλής παστερίωσης πλήρες, γάλα υψηλής παστερίωσης με χαμηλά λιπαρά, γάλα εβαπορέ, γιαούρτι από γάλα αγελάδος χωρίς γεύσεις, γιαούρτι από γάλα αγελάδος χωρίς γεύσεις με χαμηλά λιπαρά, τυρί φέτα, λευκό τυρί, τυρί γκούντα, τυρί με χαμηλά λιπαρά, χυμός τομάτας διατηρημένος, αυγά, μαργαρίνες, βούτυρο αγελάδος, ελαιόλαδο, ηλιέλαιο, κατεψυγμένα λαχανικά, λευκή ζάχαρη, γλυκαντικές ουσίες κατάλληλες για διαβητικούς όπως στέβια, δημητριακά, κρέμα βρεφικής ηλικίας, γάλα βρεφικής ηλικίας, κάθε τύπου καφές, σοκολάτες και σοκολατοειδή, μπισκότα, χυμός πορτοκάλι, απορρυπαντικά πλυντηρίου ρούχων σε υγρή ή σκόνη μορφή, απορρυπαντικά για σφουγγάρισμα και καθαρισμό επιφανειών, χλωρίνες, απορρυπαντικά πιάτων για πλύσιμο στο χέρι, χαρτί κουζίνας, χαρτί υγείας, οδοντόκρεμες, ξυριστικές μηχανές και ανταλλακτικά, σαμπουάν, σαπούνια σε στερεή και υγρή μορφή, αφρόλουτρα, πάνες ακράτειας, πάνες για μωρά, μωρομάντηλα, σαμπουάν για μωρά, τροφές για σκύλους και τροφές για γάτες.
ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ, ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ
Σε μια πρώτη ανάγνωση, η εικόνα δείχνει ένα ευρύ δίχτυ προστασίας, καθώς το κράτος επιχειρεί να βάλει στο κάδρο σχεδόν όλο το βασικό καλάθι του νοικοκυριού και επιπλέον σειρά προϊόντων καθημερινής κατανάλωσης. Ωστόσο, το θέμα δεν είναι αν η λίστα είναι μεγάλη αλλά αν το μέτρο μπορεί να αποδώσει στην πράξη. Και εκεί τα ερωτήματα είναι σοβαρά. Διότι το πλαφόν δεν είναι πλαφόν τιμής στο ράφι, αλλά πλαφόν στο περιθώριο κέρδους σε σχέση με το 2025. Αυτό σημαίνει ότι ο καταναλωτής δεν έχει καμία εγγύηση πως η τελική τιμή δεν θα συνεχίσει να ανεβαίνει, εφόσον αυξηθεί το κόστος προμήθειας, το μεταφορικό κόστος ή η τιμή εισαγωγής. Με άλλα λόγια, η κυβέρνηση περιορίζει θεωρητικά τα υπερκέρδη, αλλά δεν παγώνει την ακρίβεια.
Το δεύτερο ζήτημα είναι ο έλεγχος. Για να αποδειχθεί ότι μια επιχείρηση παραβιάζει το μέτρο, πρέπει να υπάρχει ουσιαστική και συνεχής πρόσβαση στα στοιχεία κόστους, στις τιμές προμήθειας, στις εμπορικές εκπτώσεις, στις πιστώσεις, στα τιμολόγια και στην τελική εμπορική πολιτική ανά κωδικό. Αυτό σημαίνει πυκνούς και τεχνικά επαρκείς ελέγχους σε όλη την αλυσίδα. Αν δεν υπάρξει πραγματικός μηχανισμός παρακολούθησης ανά προϊόν και ανά στάδιο διακίνησης, το πλαφόν κινδυνεύει να μείνει περισσότερο ως πολιτικό μήνυμα και λιγότερο ως αποτελεσματικό εργαλείο αγοράς. Η ίδια η κυβέρνηση παραδέχεται εμμέσως πλην σαφώς ότι εστιάζει στον έλεγχο του περιθωρίου και όχι στη συνολική διαμόρφωση των τιμών.
Το τρίτο πρόβλημα είναι η επιλογή της βάσης σύγκρισης. Όταν το σημείο αναφοράς είναι «τα μέσα επίπεδα του περιθωρίου κέρδους του 2025», γεννιέται ένα κρίσιμο ερώτημα: Εάν το 2025 υπήρχαν ήδη υψηλά ή στρεβλά περιθώρια σε ορισμένους κωδικούς, τότε το μέτρο δεν διορθώνει μια στρέβλωση αλλά τη νομιμοποιεί ως νέο ταβάνι. Δεν τιμωρεί δηλαδή την υπερβολή του παρελθόντος, αλλά βάζει φραγμό μόνο σε ακόμα μεγαλύτερη υπερβολή στο μέλλον. Για τον καταναλωτή αυτό δεν συνιστά αναγκαστικά ανακούφιση. Συνιστά απλώς περιορισμό της επόμενης επιδείνωσης.
ΤΑ ΠΙΘΑΝΑ ΤΡΙΚ
Υπάρχει και ένα ακόμη πρακτικό ζήτημα: η αγορά έχει μεγάλη ικανότητα προσαρμογής. Όταν το κράτος στοχεύει 61 συγκεκριμένες κατηγορίες, οι επιχειρήσεις μπορούν να μεταφέρουν πιέσεις σε γειτονικούς κωδικούς, σε premium εκδοχές, σε διαφορετικές συσκευασίες, σε ιδιωτική ετικέτα ή σε μη ακριβώς ταυτόσημα προϊόντα που δεν ελέγχονται το ίδιο στενά. Άρα η αποτελεσματικότητα του μέτρου θα κριθεί όχι από τη δημοσιότητα της ανακοίνωσης, αλλά από το πόσο κλειστά είναι τα παραθυράκια εφαρμογής. Χωρίς αυτό, το ράφι μπορεί να παραμείνει ακριβό, απλώς με πιο περίπλοκο τρόπο. Αυτή είναι αξιολογική κρίση που προκύπτει από τον τρόπο σχεδιασμού του μέτρου, όχι ρητή διατύπωση των πηγών.
ΚΑΥΣΙΜΑ
Στο ίδιο πακέτο εντάσσεται και το πλαφόν στα καύσιμα, επίσης, έως τις 30 Ιουνίου. Για τις εταιρίες εμπορίας ορίστηκε ανώτατο περιθώριο πέντε λεπτών από την τιμή προμήθειας από το διυλιστήριο, ενώ για τα πρατήρια το όριο διαμορφώνεται στα 12 λεπτά πάνω από την τιμή προμήθειας για βενζίνη 95 οκτανίων και πετρέλαιο κίνησης, με ειδική πρόβλεψη για νησιωτικές περιοχές. Αυτή η παράλληλη παρέμβαση δείχνει ότι το κυβερνητικό επιτελείο βλέπει κίνδυνο γενικευμένων ανατιμήσεων λόγω της κρίσης στη Μέση Ανατολή. Αλλά ακριβώς γι’ αυτό, η επιτυχία του πακέτου θα κριθεί από το αν ανακόψει αλυσιδωτές αυξήσεις στο κόστος ζωής και όχι από το αν απλώς παράγει έναν προσωρινό επικοινωνιακό έλεγχο της αγοράς.
Τι προκύπτει; Το μέτρο της επιβολής πλαφόν έχει αξία ως αποτρεπτικό πλαίσιο απέναντι στην πιο ωμή κερδοσκοπία. Δεν είναι, όμως, βέβαιο ότι αρκεί για να μειώσει ορατά τις τιμές στο καλάθι του καταναλωτή. Για να συμβεί αυτό, χρειάζονται τρία πράγματα μαζί: α) πραγματικοί έλεγχοι, β) ταχύτητα επιβολής κυρώσεων και γ) δημόσια διαφάνεια για το πού εντοπίζονται οι παραβάσεις. Χωρίς αυτά, το πλαφόν κινδυνεύει να μείνει περισσότερο ως μηχανισμός πολιτικής άμυνας απέναντι στην ακρίβεια, παρά ως μηχανισμός πραγματικής ανάσχεσής της.
